4.Sınıf

1)Maddeyi Tanıyalım

A)Çevremizde sayısız Maddeler  vardır

–Maddeyi Nasıl Nitelendiririz?

–Madde-Cisim-Malzeme-Eşya

Maddeyi Nasıl Nitelendiririz?

Yumuşak – Sert

Çizilmeye
dayanıklı maddeler sert maddelerdir. Örneğin, tebeşiri tırnağımızla çok kolay
çizebiliriz ancak çelik tavayı çizemeyiz. Tebeşire kolayca şekil verebiliriz
ama çeliğe veremeyiz. Çelik, tebeşirden daha serttir. Tebeşir çeliğe göre
yumuşak, pamuğa göre serttir.

Saydamlık- Opaklık

Işığı
tamamen geçiren maddelere saydam madde, ışığın bir kısmını geçiren maddelere
yarı saydam madde, ışığı hiç geçirmeyen maddelere opak madde denir. Tahta opak maddedir. Buz saydam maddedir.

              

Parlak – Mat

Altın parlak, kumaş ise mattır. Çelik kaşık
parlak, tahta kaşık mattır. Ayna gibi ışığı tam olarak yansıtan maddeleri
parlak, tam olarak yansıtmayan maddeleri mat olarak nitelendiririz. Ayna  parlak, silgi mattır.

     

Pürüzsüzlük-Pürüzlülük

Bir maddenin yüzeyine dokunduğumuzda elimiz kolayca kayabiliyorsa bu madde pürüzsüz madde, kayamıyorsa pürüzlü maddedir. Cam pürüzsüzdür. Halı
pürüzlüdür.

  Esneklik ve Berklik

Kırılmadan bükülebilen maddeler esnek madde, bükülemeyen maddeler berk maddedir. Yay esnek maddedir, tahta berk maddedir.

             

                  Madde, Cisim, Malzeme, Alet

Çevremizde gördüğümüz hemen her şey maddedir. Maddenin kullanım şekline göre cisim,  malzeme, eşya, aletler yapılır.

Cisim: Maddenin şekil almış haline cisimdenir. Demir ve bakır maddedir, bu
maddelerden yapılan demir kapı ve bakır tencere cisimdir. Sadece katı
maddeler cisim olabilir; çünkü sıvı ve gaz maddelere şekil verilemez. Odun
Maddedir, Sandalye ise Cisimdir.

Eşya. Bir işe yaradığı için evde ya da iş yerinde ya da yanımızda taşıdığımız maddelere eşya denir.Cetvel bir eşyadır.

Malzeme: Bir maddenin yapımında kullanılan diğer maddelerden her birine malzeme denir. Örneğin; helva yaparken kullanılan un, şeker ve yağ birer malzemedir.

Alet: Cisimlere şekil vermek veya onlar üzerinde bir iş yapmak için kullanılan maddelere alet denir. Makas, pergel birer alettir.

Suyu Çeken Ya da Çekmeyen maddeler.Yağmur
yağdığında bahçede fazla su birikmez. Çünkü toprak suyu çeker. Beton veya
asfalt yollarda ise su birikir. Bunun nedeni beton ve asfaltın suyu çekmemesidir.

Yere su döküldüğünde yeri temizlemek için pamuklu kumaş kullanırız. Çünkü pamuklu kumaşın su çekme özelliği vardır. Yapısında naylon bulunan kumaşlar suyu çekmez. Bu nedenle şemsiye, yağmurluk gibi eşyalar naylon kumaştan yapılır.

  

Suda Batan  ve Suda Batmayan (yüzen) Maddeler:

Bazı maddeler suda batar, bazıları ise batmaz ve su yüzeyinde yüzer. Maddelerin suda batması veya yüzmesi büyüklüklerine bağlı değildir.

Taş, madeni para suda battığı halde; yaprak, plastik top, tahta gibi maddeler suda batmaz.

2) Maddenin Ölçülebilir Özellikleri

Kütle :Değişmeyen madde miktarıdır. Eşit kollu terazi veya elektronik terazi ile ölçülür. Kütle birimi gram(g) ve kilogram (kg) dır.
Hacim: Her maddenin kendisine ait bir hacmi
vardır. Hacim V ile gösterilir. Katı ve sıvıların belirli bir hacimleri vardır.
Sıvıların hacmi, dereceli kaplarla ölçülür. Katıların hacmi ise içinde hiç
çözünmediği bir sıvı bulunan dereceli kaba atıldığında taşırdığı sıvının hacmi
ile ölçülür. Gazların belirli bir hacmi yoktur. Bulunduğu kabın hacmi aynı
zamanda gazın hacmidir. Küçük kütleli maddelerin kütlesi ölçülürken gram büyük
kütleler için kilogram kullanılır. Her maddenin bir kütlesi vardır. Bu yüzden
kütle maddeler  için ortak
özelliklerindendir .

Katıların Kütlelerinin Ölçülmesi

Eşit kollu terazinin bir kefesine tartılacak madde, diğer kefesine ise ağırlıklar
konularak kütle ölçülür.

Sıvıların ve Gazların Kütlelerinin Ölçülmesi

Dara=Boş
kabın ağırlığıdır.
Net=Dolu bir kaptaki sıvı ya da gazın ağırlığıdır.
Brüt=Net+Dara
Sıvının ya da gazın kütlesi : Net=Brüt-Dara

Sıvıların Hacminin Hacminin Ölçülmesi

Dereceli silindir yardımıyla ölçülür. Sıvıların hacimleri litre(L) olarak ifade edilir.

Katıların Hacimlerinin Ölçülmesi

Katıların hacmi ölçülürken taşırma kaplarından ya da dereceli silindirlerden
yararlanılır. Şekli belli olmayan katıların hacmi taşırma kapları ile
hesaplanır. Bir kaba ağzına kadar su konur ve cisim içine atılır. Cismin
taşırdığı suyun hacmi cismin hacmine eşittir. Kum, çakıl taşı gibi katılar için
dereceli silindirin içine bir miktar su konur ve hacmi ölçülür. Daha sonra
içine kum atılır, dereceli kaptaki su seviyesi yükselir. Son durum ölçülür. Son
ölçümden ilk ölçüm çıkarılır. Aradaki fark dereceli silindirin içine attığımız
kumun hacmini verir.

Gazların Hacimlerinin Ölçülmesi

Gaz Maddelerin Özellikleri Nelerdir?

Su buharı,benzin buharı ve hava gaz maddelere örnektir. Gaz maddeler bulunduğu kabın şeklini alır ve hacim olarak hepsini kaplar. Sıvı ve katı maddelerden daha hafiftir. Gaz maddelerin belirli bir şekli ve hacmi yoktur. Gazlar çok küçük hacimlere sıkıştırılabilir.

3)Maddeler Doğada Karışık Halde Bulunurlar

4 Şekilde Bulunurlar:

1.Saf Maddeler

2.Karışımlar

3.Çözeltiler

4.Çözünme

Doğadaki maddeleri katı, sıvı ve gaz olarak sınıflamıştık. Ancak maddeler, sadece katı, sıvı veya gaz olarak sınıflandırılmazlar. Maddeler; saf maddeler,  karışımlar çözeltiler ve çözünme olarak da sınıflandırılırlar.

1)Saf Maddeler:

Yapısında kendinden başka madde bulundurmayan maddelere saf madde denir. Altın, gümüş,bakır gibi maddeler, tek bir maddeden oluşmuşlardır. İçlerinde kendilerinden başka madde bulunmaz. Bir bakır teli kestiğimizde, en küçük parçası yine bakırdır. Salata yaparken domates, marul, havuç, salatalık gibi malzemeler kullanırız. Kullandığımız bu malzemeler, doğada tek başlarına bulunurlar.Yapılarında, kendilerinden başka madde bulundurmazlar. Şeker, tuz, cam, altın, alüminyum gibi maddeler saf maddelerdir.

Bir beton parçasını çekiçle kırarak küçük parçalara ayırdığımızda içinde farklı maddeler olduğu görülür. Beton; çimento, kum ve çakıl gibi maddelerin suyla yoğrulması sonucu elde edilmiştir.

  •  Bakır, tek bir maddeden oluşur, yani
    saf maddedir.
  • Beton ise birden çok maddeden
    oluştuğu için saf madde değildir.
  •  Çünkü saf maddelere, kendinden başka
    madde katılmamıştır.
  •  Saf maddeler, tek cins madde
    içerirler.

2)Karışımlar: Çevremizdeki bir çok madde karışımlar
halindedir. Birden çok saf maddelerin kendi özelliklerini kaybetmeden bir araya
gelmesiyle oluşan maddelere karışım denir. Toprak, şekerli su, limonata, ayran,
ekmek, süt, reçel, bal, hava, deniz suyu, harç karışımdır.

Deniz, hava,toprak gibi görebildiğimiz ve hissedebildiğimiz pek çok şey karışımdır. Benzin,  gaz yağı, motorin gibi maddeleri elde ettiğimiz ham petrol de bir karışımdır.

3)Çözeltiler: Katı sıvı ya da gaz bir maddenin bir
sıvı içerisinde dağılması sonucu oluşan saydam sıvı karışımlarına çözelti denir. Şekerli ve tuzlu su, maden suyu, gazlı
içecekler, deniz suyu çözeltilere örnektir. Şeker, tuz gibi maddeler suda
erimezler, çözünürler. İçtiğimiz şekerli su, bir çözeltidir. Su, şekeri çözmüş,
şeker ise çözünmüştür. Çözeltilerin çoğu sıvıdır, fakat katı ve gaz halinde
bulunan çözeltiler de vardır. Su ve sirke, su ve meyve şekeri, su ve süt, gazoz
ve vişne suyu karıştırıldıkları zaman birer çözelti oluşturur.

  •   Basit bir çözelti, karışımlar gibi en aziki maddenin bir araya gelmesiyle oluşur; çünkü çözeltiler, aslında birer
    karışımdır.
  • Suda çözünen maddelerin görünmez olması, onların kayboldukları anlamına gelmez.

4)Çözünme:   Çorbaya kattığımız tuz, çorbanın içinde dağılır ve görünmez olur. Çorbada kullandığımız su, tuzu çözmüştür. Çorbaya kattığımız karabiberin ise çözünmediğini, yüzdüğünü görürüz. Çünkü karabiber, suda çözünmeyen bir maddedir.

???Bulaşık yıkarken kullanılan deterjanlar, su içinde çözünerek temizliğe
yardımcı olur.

???Tebeşir tozu, suda çözünmeyen bir maddedir ve su ile bulanık bir karışım
oluşturur.

Erime ve Çözünme Aynı Şeyler midir?

“Şeker, su içinde eridi mi, yoksa çözündü mü ?” deriz. Buz parçası odada beklerken erir mi ,çözünür  mü ? Erime ve çözünme
terimlerini farklı olaylar için kullanıldığını unutmamak gerekir. Erime bir
katının ısı alarak sıvı hale geçmesidir. Çözünme en az iki maddenin birbiri
içinde dağılmasıdır.

4) Maddenin Isı Etkisi İle  Değişimi

Isının Maddeler Üzerindeki Etkileri;

1)Isınma

2)Soğuma

3) Genleşme

4)Büzülme

Genleşme Nedir? 

Bir maddenin boyutlarının sıcaklık ile artmasına denir.

Genleşmenin Olumlu Etkileri:

Balondaki hava ısıtıldığında balon daha da şişer. Çünkü balonun içindeki hava genleşir. Ve balon yükselir. Bundan yararlanarak insan taşıyan balonlar yapılmıştır. Camdan ya da porselenden yapılan
kaplar ani sıcaklık değişiklikleriyle çatlayıp kırılabilir.Sıcak suyun
bardağa değdiği yer genleşir. Diğer bölümler aynı anda genleşmediğinden cam
bardak kırılır.

Genleşmenin Olumsuz Etkileri:

* Demir köprülerin bağlantı yerleri ve köprünün ayakları genleşme payı göz    önüne  alınarak yapılır.

* Köprünün  ayağı silindir şeklindeki tekerlekler üzerine oturtularak serbest bırakılır.İçinden sıcak su geçen boruların bağlantı yerlerinde genleşme payı ya da kıvrımlar bırakılır.

 

Büzülme Nedir?

Genleşen bir madde soğutulursa boyutlarında azalma olur. Bu olaya büzülme
denir.

Genleşme ve Büzülme bizim için yararlı mı?

Maddelerin büzülmesinden ve genleşmesinden
yararlanılarak pek çok alet yapılmıştır.

Bunlar; Termostat,termometre, fırın, buzdolabı, elektrikli soba, çamaşır makinesi, bulaşık makinesi.

Genleşme ve büzülmenin olumsuz etkileri varmıdır?

  • Soğuk bardağa konan sıcak su bardağı
    çatlatır.
  • Elektrik tellerinin kışın büzülüp
    kopması.
  • Aralık bırakılmadan yapılan demir
    raylarının eğrilmesi

Isınma-Soğuma Nedir?

* Isı enerjisi alan maddenin sıcaklığı artar.

* Maddenin sıcaklığının artması ısınma sonucunda gerçekleşir.

* Örneğin; Yanmakta olan ocağın üzerinde bulunan çorba ya da yemek bir süre sonra ısınır.

*Yiyeceklerin pişmesi ısınma ile gerçekleşir.

* Özelkarışımlı toprakların pişmesi ile seramik,porselen,kiremit,tuğla…vb. malzemeler yapılır.

* Sıcak su ile temizlik iyi sonuçlar verir.

* Havanın ısınması ilkbaharda bitkilerin uyanmasına neden olur.

* Isınan hava bitkilerin gelişmesine ve tohumların çimlenmesine neden olur.

* Demir, cam vb. maddelerin ısınması işlenmesini kolaylaştırır.

* Isı enerjisini kaybeden maddeler soğur.

* Madde yeterince soğursa donma ve yoğunlaşma olur.

*Karayolları soğumanın yol açtığı buzlanma nedeniyle bozulur.

* Soğuk havada mikroplar etkinlik göstermez, yaşamaz.

* Soğuyan maddeler sertleşir.

* Isınma ve soğuma olayları art arta gerçekleştirir ve sütteki mikroplar yok
edilir.(Pastörize sütler)

*Dondurulmuş besinler uzun süre saklanır.

* Uzun süre soğukta kalan canlılar ölebilir.

Havadaki ısınma ve soğuma;

* Yağışların

*Rüzgârların

* Toprak oluşumunun

* Şimşek ve yıldırımların oluşmasına neden olur.

                         5)Madde Ve Değişim

* Maddenin değişimi biçim ya da yapı yönünden gerçekleşebilir.

* Basınç, ısı gibi etkenler maddenin değişimine etkili olabilir.

* Birbiri içine katılan maddelerle farklı özellikte yeni maddeler elde
edilebilir.

* Madde işlenerek biçimde değişikliğe uğratılabilir.

* Bu yolla kaşık,gözlük,kalem….vb. eşyalar yapılır.

* Maddenin yapıca ve biçimce değişimi 2 yolla olur.

1)İnsan İşleyerek Maddeyi Değiştirebilir

2)Doğa Olayları Maddeyi Değiştirir

1.İnsanlar İşleyerek Maddeyi Değiştirirler

  •  Çevremizde gördüğümüz maddeleri doğal, işlenmiş ve yapay olarak sınıflandırabiliriz.
  •  Kendiliğinden, bir dış zorlama olmadan ve insan eliyle yapılmamış maddeler doğaldır.
  •  Doğal maddelere benzetilerek, insan eliyle yapılmış maddeler yapaydır.
  •  İşlenmiş maddeler ise, doğal ve yapay maddelerin çeşitli işlem basamaklarından geçirilerek şekil verilmiş halidir.

Örneğin;inek derisi, doğal bir maddedir. Yapay deri (imitasyon, suni deri); insan üretimi olan ve doğal deriye benzetilmiş yapay bir maddedir. Doğal ve yapay derilerden yapılmış ceket, çanta, ayakkabı gibi maddeler ise işlenmiş maddelerdir.

 2)Doğa Olayları İle Madde Değişebilir

 

* Rüzgar, deprem, erozyon…vb .nedenlerden dolayı doğanın şekli değişir.

* Kayalar; rüzgâr ve erozyon nedeniyle küçük parçalara ayrılır. Zamanla
toprak oluşur.

* Yaşlanan ağaçlar böcekler ve yağmur etkisiyle çürür ve kurur.

* Şimşek ve gök gürültüsü havada azotlu bileşikler oluşmasına neden olur.

* Günümüzde kullandığımız kömür; milyonlarca yıl önce bitkilerin toprak
içinde kömürleşmesiyle oluşmuştur.

* Petrol; Milyonlarca yıl toprak altında kalan hayvan ve bitki
artıklarından oluşmuştur.

* Havayı kirleten maddeler binaları ve heykellerin yüzeyini aşındırır. Su ve hava
demirin paslanmasına yol açar.

* Peri bacaları doğanın değişimine en güzel örneklerdendir. Pamukkale de
aynı şeklide gösterilebilir.

                 6)Maddenin Halleri

Maddenin 3 hali vardır:

1)Katı             2)Sıvı            3)Gaz

1)Maddenin sıvı hali:

  •  Belirli bir şekli yoktur.
    Bulundukları kabın şeklini alırlar.
  •  Molekül veya atomları katılardan daha
    düzensiz olup tanecikler arası boşluklar katılardan daha fazladır.
  •  Molekülleri hareketlidir.

2)Maddenin Katı Hali:

  •  Belirli bir şekli ve hacmi vardır.
  •  Atom ve moleküller arası boşluklar çok azdır
  • Atom veya moleküllerinde bir düzenlilik vardır.
  • Küçük taneli katıların bazıları sıvılar gibi akma özelliğine sahiptir.

3)Maddenin Gaz Hali:

  •  Atom veya molekülleri arasında boşluklar çok fazladır.
  •  Gaz tanecikleri düzensiz hareket ederler.
  • Gaz tanecikleri homojen olarak karışırlar. Bulundukları kabın şeklini alırlar.
  •  Gazlar yayılma özelliğine sahiptir.

        7)Karşımları Ayırma  Yöntemleri

Karışımları Şu Yöntemlerle Ayırırız:

–Eleme

–Süzme

–Yüzdürme

–Dinlendirme

–Mıknatısla Ayırma

–Savurarak Ayırma

–Buharlaştırma

–Damıtma

–Çözünme Yöntemi İle Ayırma

Eleme: Değişik irilikteki katı taneciklerden oluşan karışımları birbirinden
ayırmak için eleme yöntemi kullanılır.

Örnek: Çakıl-kum, kepek-un, kömür-kömür tozu bu yöntemle birbirlerinden ayrılır.

Süzme: Katı taneciklerle karışmış sıvı maddeler süzme yöntemiyle birbirinden
ayrılır. Yıkanmış pirinci haşlanmış makarnayı içinden yaprak tanecikleri olan
çayı süzdürme yöntemiyle birbirinden ayırabiliriz. Ayrıca içme ve kullanma
sularındaki katı taneciklerde süzülerek temizlenir.

Yüzdürme:  Birbiriyle karışmış olan tanecikler yüzdürme
yöntemiyle ayrılabilir.
Örnek: Talaş ile kum karışımını su içerisine dökersek, kum dibe çöker. Talaş tozları yüzer. Böylelikle iki maddeyi yüzdürme yöntemi ile ayırmış oluruz.

Dinlendirme: Bir sıvı ve içine dağılmış katı tanecikleri dibe çöktürülerek birbirinden ayrılması, dinlendirme yöntemiyle yapılır.

Bir bardağın içine bir miktar su koyup karıştırdığımızda bulanık bir karışım elde ederiz. Karışım bir süre beklettiğimizde toprağın dibe çöktüğünü saydam suyun üstte kaldığını görürüz.

Mıknatısla Ayırma: Demir gibi mıknatısın çektiği maddelerle
karışmış başka maddeleri ayırmada mıknatıs kullanılır. Çöplerden demir türü
maddeler mıknatısla ayrılır. Demir tozuyla karışmış toz şeker karışımını
mıknatısla ayırabiliriz.

Savurarak Ayırma: Ağırlıkları farklı saman buğday
gibi maddelerin oluşturduğu karışımları rüzgârda savurarak ayırma yöntemidir.

Buharlaştırma: Bir sıvı ile bir katı maddenin oluşturduğu
çözeltiyi bileşenlerinden ayırmak için kullanılan yöntemdir.

Örnek: Tuzlu su kap içerisinde ısıtılırsa, su buharlaşır, tuz kabın içinde kalarak ayrışmış olur.

Damıtma: Birbiriyle karışmış sıvıların ayrılmasında damıtma yöntemi kullanılır. Karışan maddelerin kaynama noktalarının farklı olmasından yararlanılır. Farklı kaynama noktasına sahip iki sıvıdan kaynama noktası düşük olan sıvı daha buharlaşmaya başlar ve ayrı bir kapta toplanarak yoğunlaştırılır. Böylece iki sıvı ayrılmış olur.  Rafinelerde petrol damıtılarak petrol gazı,
benzin, gaz yağı, motorin, fuel oil, makine yağları ve asfalt elde edilir.

Çözünme Yöntemi İle Ayırma: Karışan maddelerden birisi suda çözünebilen, ötekisi çözünemeyen madde ise, bu karışımı suda çözünmesini sağlara kayırabiliriz. Birisi suda çözündüğü zaman diğeri
çözünmeden kalır.Tuz ile kum karışımı maddeleri birbirinden ayırmak için su dolu kaba attığımızda tuz suda çözündüğü için geriye kum kalır. Kum suda çözünmeyeceği için karışımı ayrıştırmış oluruz.

 

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logo

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter picture

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook photo

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ photo

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s