5.Sınıf

     5.SINIF FEN TEKNOLOJİ KONULARI

                    1)Isı Maddeleri Etkiler

Isının Maddeler Üzerindeki Etkileri

1)Isınma

2)Soğuma

3)Genleşme

4)Büzülme

Genleşme:Bir maddenin boyutlarının sıcaklık ile artmasına genleşme
denir.

–Katılarda Genleşme

–Sıvılarda Genleşme

–Gazlarda Genleşme

–Katılarda Genleşme

    Isı enerjisi maddelerin genleşmesine yol açan bir etkendir.
Elektrik yada telefon tellerinin görünümleri , yazın ve kışın farklılık
gösterir.    Kışın iki direk arasındaki bakır teller düz bir çizgi gibi görünür . Yazın ise tellerin sarktığı gözlenir.Bunun nedeni sıcaklıkla genleşmedir. Isıtılan metal tellerin boyu uzar. Farklı katı maddeler ısı etkisiyle farklı miktarda genleşir. Aynı uzunluktaki  bakır teller . Özdeş ısıtıcılarla aynı süre ısıtılırsa bakır telin boyu daha çok uzar. Genleşme katı maddeler için ayırt edici bir özelliktir.

–Sıvılarda Genleşme:  Sıvılar ısı etkisi altında genleşirler.
Tamamen boyalı su veya diğer bir sıvı ile doldurulan ve ince bir cam boru
geçirilmiş lastik tıpa ile kapatılan cam balonu ısıtarak balonun ağız
kısmındaki borudan suyun yükseldiğini görebiliriz.

  • Katı maddeler ısı alarak erirler.
  •  Sıvı maddeler ısı vererek donarlar.
  • Cam balon sıcak su dolu kaba daldırıp ısıtıldığında cam borudaki sıvı seviyesinin önce düştüğünü sonra yavaş yavaş arttığı gözlenir. Sıvı seviyesinde önce bir düşme gözlenmesi sizi şaşırtabilir.
  • Buzlar ısı alınca sıvı hale geçer.
  • Sıvı haldeki bir maddenin ısı alarak gaz haline geçer.
  •  Gaz halindeki bir maddenin ısı vererek sıvı hale geçer.

–Gazlarda Genleşme: Gaz halindeki maddelerin ısı etkisiyle genleşmeleri sıvı ve katılara göre daha fazladır. Gazlar ısı enerjisinden çok etkilenir ve kolay genleşir. Genleşme gazlar için ayırt edici özellik değildir. Aynı sıcaklık ve basınçta bütün gazlar aynı miktarda genleşir.Sıcak su banyosuna konulan ve ağzına çocuk balonu yerleştiren süt  şişesi suyun içine konularak su alttan ısıtılırsa şişenin ağzına kapatılan balon şişer . Şişenin üstündeki hava genleşerek balonu şişirir . Bu deney bize gazların sıcaklık karşısında genleşmiş olduğunu gösterir.

Gazların ısı etkisiyle genleşmelerisıvı ve katılara göre daha fazla ve daha kolaydır.Sonuç olarak; Isınan hava GENLEŞİR.

–Genleşmenin Olumlu Etkileri: Balondaki hava ısıtıldığında balon
daha da şişer. Çünkü balonun içindeki hava genleşir. Ve balon yükselir.

Bundan yararlanarak insan taşıyan balonlar yapılmıştır.

* Demir köprülerin bağlantı yerleri ve köprünün ayakları genleşme payı göz önüne alınarak yapılır.

* Köprünün ayağı silindir şeklindeki tekerlekler üzerine oturtularak serbest bırakılır.

–Genleşmenin Olumsuz Etkileri: İçinden sıcak su geçen boruların
bağlantı yerlerinde genleşme payı yada kıvrımlar bırakılır.

Büzülme Nedir?

 Genleşen bir madde soğutulursa boyutlarında azalma olur. Bu olaya büzülme denir.

 Genleşme Ve Büzülme Bizim İçin Yararlı Mı?

Maddelerin büzülmesinden ve  genleşmesinden yaralanılarak pek çok alet yapılmıştır.Bunlar; Termostat, termometre, fırın, buzdolabı, elektrikli soba, çamaşır makinesi, bulaşık makinesi.

Buharlaşma Nedir?

  • Sıvı bir maddenin ısı etkisiyle gaz haline geçmesine buharlaşma denir.
  •  Suyun buharlaşma her sıcaklıkta olur.
  • Sıvı bir madde buharlaşırken dışarıdan ısı alır.

   Yoğuşma Nedir?

  •  Gaz halindeki bir maddenin ısı kaybedereksıvı haline geçmesine yoğuşma denir.

Genleşmenin Olumsuz Etkileri

İçinden sıcak su geçen boruların bağlantı yerlerinde genleşme payı yada kıvrımlar bırakılır.

Büzülme nedir?

Genleşen bir madde soğutulursa boyutlarında azalma olur. Bu olaya büzülme denir.

Genleşme Ve Büzülme Bizim İçin Yararlı Mı?

Maddelerin büzülmesinden ve genleşmesinden yaralanılarak pek çok alet yapılmıştır.Bunlar;Termostat, termometre, fırın, buzdolabı, elektrikli soba, çamaşır makinesi, bulaşık makinesi.

Genleşme Ve Büzülmenin Olumsuz Etkileri Var Mıdır?

Soğuk bardağa konan sıcak su bardağı çatlatır.

Elektrik tellerinin kışın büzülüp kopması

Aralık bırakılmadan yapılan demir raylarının eğrilmesi…

Buharlaşma Nedir?

Sıvı bir maddenin ısı etkisiyle gaz haline geçmesine buharlaşma denir.Suyun buharlaşma her sıcaklıkta olur.Sıvı bir madde buharlaşırken dışarıdan ısı alır.

Yoğuşma Nedir?

Gaz halindeki bir maddenin ısı kaybederek sıvı haline geçmesine yoğuşma
denir.

Peki Başka Neler Biliyorsunuz?

  • Kışın pencerelerde oluşan buğunun nedeni soğuyan hava buharının sıvı hale gelerek cama yapışmasıdır.
  • Yağmur ve kar yağmadan önce bulutlardaki su buharı yoğuşarak etrafa ısı verir. Bu yüzden yağış olurken hava ılık olur.

Kaynama Nedir?

Sıvı bir maddenin hızla buharlaşmasına Kaynama denir. Neden hızlı buharlaşıyor biliyor musunuz? Bir kaptaki suyu ısıtmaya başlarsak
buharlaşması artar.Isıtmaya devam edersek buharlaşma hızı da artar. Bir süre
sonra su yüzeyinde buhar kabarcıkları görülür.

 Önemli not: Kaynama süresince sıvının sıcaklığı sabit kalır.Suyun kaynama derecesi  100 santigrat derecedir.

Erime Nedir?

Katı bir maddenin ısı alarak sıvı hale
geçmesine erime denir. Buzu bir süre sonra su haline geçmesi,
dondurmanın akması, çikolatanın yumuşaması.Erime bizim için ne kadar faydalıdır?Cam, bakır, demir, alüminyum, plastik  gibi maddeler eritilerek sıvı hale getirilir, kalıplara dökülerek şekil verilir.

Donma Nedir?

Sıvı bir maddenin ısı kaybederek katı hale
geçmesine Donma denir. Suyun buzlukta donması, kışın akarsu ve
göllerin donması bu duruma bir örnektir.

ISI ALAN MADDELER ERİR, ISI VEREN, MADDELER DONAR.

2)ISI  VE SICAKLIK

Isı:Bir buz  kalıbını güneş ışınlarının geldiği yere koyduğumuzda eridiği, yazın elektrik
tellerinin sarktığı, yeterince ısı alan suyun kaynadığı, kışın ise bazı
yerlerde suların donduğu görülür. Yani kısaca ısı bazı kimyasal ve fiziksel
olayların gerçekleşmesine neden olur.
Sıcaklık: Bir maddenin belli bir ölçüye göre, soğukluğunu veya ılıklığını gösteren nicelik, sıcaklık olarak bilinir.
Termometre:Sıcaklık ölçmek için kullanılan araçlara termometre denir. Maddelerin boyutlarında meydana gelen değişim, sıcaklıktaki değişim olarak kabul edilebilir. Termometreler bu esasa göre düzenlenmişlerdir.

Isı Alışverişi:Elimize bir parça buz aldığımızda elimiz
bir süre sonra üşür.

  •  Buz erirken elimizden ısı alır.elimiz ise ısı
    kaybettiği için soğur.
  • Dondurmayı dilimizi dokundurduğumuz zaman  dilimiz dondurmaya ısı verir.Dondurma da bu ısıyı alarak erir.Yani dondurma ile dilimiz arasında bir
    ısı alışverişi olur.
  • Bir fincana çay koyduğumuzda bir süre
    sonra    fincan  ısınır , çay ise soğur.

Isı – Sıcaklık Farkı                                                                               

                                                                                                                         

                  Isı:                                                                                                           

  • Isı enerji çeşididir.
  • Isı kalorimetre ile ölçülür.
  • Isı birimi calori veya Joule’dür .
  • Isı madde miktarına bağlıdır.

               Sıcaklık:

  • Sıcaklık enerji değildir.
  • Termometre ile ölçülür.
  • Sıcaklık birimi ise sadece Derece’dir.
  • Madde miktarına bağlı değildir.

Sıcaklıkları farklı olan maddeler bir araya konulduğunda aralarında enerji alış verişi olur.Alınan ya da verilen enerji ısı enerjisidenir.Cisimlerin moleküllerinde saklı bulunan kinetik enerjinin toplamına ısı denir. Bunu bir örnekle açıklığa kavuşturalım .

Örnek:Bir kazan su kaynatalım. Bu kazanın içindeki sudan bir tas alalım. Kazandaki suyla tastaki suyun sıcaklıkları aynıdır. Gelgelim ısıları farklıdır. Çünkü kazandaki suda  tastaki suya oranla daha fazla kinetik enerji saklıdır.Bir mum alevi, bir çaydanlıktaki sudan daha sıcaktır. Ama çaydanlıktaki suda daha fazla ısı vardır. Yani ısı cisimlerin kütleleriyle orantılıdır.Bilindiği gibi cisimler sıcakken soğuyabilirler, soğukken de ısınabilirler.Hatta zamanla cisimler aynı sıcaklığa bile gelebilirler. Bunu gözlemlerimizden  fark edebiliyoruz.Isı cisimlerin erimesini , hatta buharlaşmasını sağlar. Isı vasıtasıyla bir demiri eritip, daha sonra da buharlaştırabiliriz. Isının bu özelliklerinden yararlanarak mekanik ve kimyasal enerjiler elde edebiliriz.

Isınmada Kullanılacak Yakıtlar

 1-Katı Yakıtlar

A)Odun

B)Maden Kömürleri (Linyit, Kok Kömürü Gibi)
2-Sıvı Yakıtlar

A)fuel  Oil

B)Gazyağı

3-Gaz Yakıtlar

A)Doğalgaz

B)Hava gazı

Yakıtların Oluşumu

Kömürün oluşumu:Kömür bataklıklarda uygun nem ve sıcaklığn oluşması, ortamın asit miktarınınartması, gerekli organik maddelerin ortamda bulunmasıyla bozulmuş, çürüyen bitkilerin su altına inmesi ve bataklığın zamanla üstünün örtülmesi gibi olaylar sonucu oluşur.

Odunun oluşumu: Odun ağaçların gövdelerini ve dallarını meydana getiren sert bir maddedir.Kesilen ağaçlar toplanır ve yakıt yapımında kullanılır. Evlerde sobalarda ısınma amacıyla yakılır.

Fuel Oil Ve Gaz Yağının Oluşması: Ham petrolün kuyulardan çıkarılması
ve rafinerilerde tasfiye edilmesi sırasında ham petrolden ayrıştırılarak elde
edilen yakıt türüdür. burada yer altında bulunan yakıt görülmektedir.
Bu yakıtlar rafineri merkezlerinde işlenerek gaz yağı ve fuel oil gibi ısınma amacıyla hizmete sunulur.

Doğal gazın oluşumu:Organik maddelerin yeryüzünün alt katmanlarında milyonlarca yıl süren doğal dönüşümü sonucunda oluşur.

3)MADDENİN AYIRT EDİCİ ÖZELLİĞİ

 

  • Erime
  • Donma
  • Buharlaşma
  • Kaynama
  • Yoğunlaşma

Erime:

  • Katı bir maddenin ısı enerjisi alarak sıvı haline geçmesi olayına erime denir
  • Buzun erime sıcaklığı 0 C°. Demirin erime sıcaklığı 1540 C °
  • Her maddenin erime ve donma sıcaklığı ayrıdır.
  • Erime ve donma olayları bitinceye kadar sıcaklık sabit kalır.

Donma:

  • Sıvı bir maddenin yeterince soğutularak katı hale geçmesine

donma denir.

  • Suyun buz olması.

Buharlaşma:

  • Sıvı bir maddenin ısı enerjisi alarak gaz haline gelmesine buharlaşma denir.
  • Sıcaklık artarsa buharlaşma hızlanır.
  • Buharlaşma her sıcaklıkta olur.

Kaynama:

  • Sıvı belirli bir sıcaklığa ulaşınca yüzeye doğru kabarcıklar oluşur. Sıvının her tarafından buharlaşma başlar.Sıcaklık sabit kalır. Sıvının sıcaklığının sabit kalarak buharlaşmanın hızlı bir şekilde devam etmesine kaynama denir.
  • Aldığı ısı nedeniyle, sıvı maddelerin yüzeyinde yavaş yavaş buharlaşma başlar.
  • Isınmakta olan sıvının sıcaklığı yükselirken buharlaşma devam eder.

Yoğunlaşma:

  • Gaz maddenin sıvı hale geçmesi olayına yoğunlaşma denir.
  • Su buharının, su damlacıklarına dönüşmesi.
  • Yoğunlaşma da buharlaşma gibi her sıcaklıkta olur.

4)Su Halden Hale Girer

a)Doğada Su Döngüsü

 b)Enerji Kaynağı Güneş

  Su Döngüsü

Suyun yeryüzünde, buharlaşma, yağış,yeraltına süzülme, kaynak ve akarsu olarak tekrar çıkma, bir göl veya denize akma vs gibi hareketlerine su döngüsüdenir.Su döngüsünü harekete geçiren güneş, okyanuslardaki suyu ısıtır, ısınan su da atmosfere buharlaşır. Yükselen hava akımları, su buharını atmosfer içinde yukarıya kadar taşır, orada bulunan daha soğuk hava bulutlar içinde yoğunlaşmaya sebep olur.Hava akımları, bulutları dünya çevresinde hareket ettirir, bulut zerreleri bir araya gelerek, büyürler ve yağış olarak yeryüzüne inerler. Bazı yağışlar, kar olarak dünyaya geri döner ve donmuş su kütleleri halinde binlerce yıl kalabilecek olan buz tepeleri ve buzullar seklinde birikebilir. Ilıman iklimlerde ilkbahar geldiğinde çoğu zaman kar örtüleri erir ve eriyen su, erimiş kar olarak toprak yüzeyinde akışa geçer ve bazen de sellere sebep olur. Yağısın çoğu okyanuslara ya da toprağa düşerek yerçekiminin etkisiyle yüzey akısı olarak akar..Akısın bir kısmı vadilerdeki nehirlere
karışır ve buradan da nehirler vasıtasıyla okyanuslara doğru hareket eder.
Yüzey akışları ve yeraltı kaynaklı sular tatlı su olarak göllerde ve nehirlerde
toplanır. Bütün yüzey  akışları nehirlere ulaşmaz. Akısın
çoğu sızarak yer altına geçer. Bu suyun, bir kısmı yüzeye yakin kalır ve yer
altı suyu boşaltımı olarak tekrar yüzeydeki su kütlelerine katılır. Bazı
yer altı  suları yer yüzeyinde buldukları açıklıklardan tatlı su
kaynakları olarak tekrar ortaya çıkarlar. Yer altı suyu, bitki kökleri tarafından alınır ve yaprak yüzeyinden terlemeyle atmosfere geri döner.Yeraltına sızan suyun bir kısmı daha derinlere gider ve çok uzun zaman süresince büyük miktarda tatlı suyu depolayabilen akiferleri (suyla doymuş yeraltı materyali) besler. Zamanla bu su da hareket eder ve bir kısmı su döngüsünün başladığı ve bittiği okyanuslara karışır.

SU DÖNGÜSÜ

Yoğunlaşma: Suyun buhar olan gaz halinden sıvı sıvı hale geçmesi
sürecidir. Ilık-nemli hava yükselirken soğuk hava aşağı doğru hareket eder. Ilık hava yükseldikçe sıcaklığı azalıp enerjisini kaybettiğinden gaz halden sıvı veya
katı (kar veya dolu) haline döner.Yoğunlaşmayı buzdolabından soğuk
bir su şişesi aldığınızda ve oda ısısında bıraktığınızda sise yüzeyinde açıkça
görebilir, su şişesinin oda ısısında nasıl “terlediğini” rahatlıkla
izleyebilirsiniz. Atmosferde yoğunlaştığı, atmosferik hava akımında kalmasın zorlaştığı durumda su buharından sonra yağış meydana gelir.

Buharlaşma:Bitkilerin nemlenmesiyle ve toprağın buharlaşmaşıyla oluşan sudur.

Toprağa geçiş:Dünya yüzeyine erisen yağışların bir kısmı toprağa sızar ve
yeraltı sularını meydana getirirler. Toprağa sızan su miktarı, toprağın eğimi,
bitkilerin tipi ve miktarı, toprağın su ile doygun olup olmamasına bağlı olarak değişir. Yüzeyde büyük yarıklar, delikler bulunması, toprağa su geçişini
kolaylaştırır.

Yüzeysel akıntısı:Çok fazla yağış olduğunda, toprak suya doyar ve suyun fazlasını alamaz. Kalan su toprağın yüzeyinden akar. Suyun toprağa emilemeyen kısmı yüzey suları olarak isimlendirilir. Yüzeysel sular kar ve buzların erimesiyle de oluşabilir. Yüzey suları çaylara, derelere ve nehirlere akar. Yüzey
suları daima daha alçak noktalara doğru taşınır, dolayısıyla
okyanuslara karışır.

ENERJİ KAYNAĞI GÜNEŞ

 Güneş ve çevresinde dolanan gezegenlerden oluşan güneş sistemi dünya için, temel bir enerji kaynağıdır. Özellikle, dünyada yaşayan canlılar için vazgeçilmez bir kaynaktır.Bugün kullanılan çeşitli enerji kaynaklarının büyük kısmı, güneşin sebep olduğu olaylar sonucu ortaya çıkar. Günlük güneş enerjisi ile dünya aydınlatılabilmekte; yağışlar ile su döngüsü sağlanabilmekte ve en önemlisi de, fotosentez ile canlı yaşam sürdürülebilmektedir. Hayati önemdeki bu yıldızın endüstriyel manada enerji üretimi de mümkündür.

GÜNEŞ ENERJİSİ DÖNÜŞÜMLERİ
1)Doğal dönüşümler

  • Toprak ve su ısınması
  • Fotosentez (bitki-hayvan-insan ve fosil yakıt oluşumu)
  • Yağış ve Buharlaşma (Su döngüsü
  • Rüzgar ve Dalga oluşumu
  • Doğal Yangınlar
 2)İnsanın Geliştirdiği Dönüşümler
  •  Güneş ışınımı ısı (toplaçlar)
  • Güneş ışınımı elektrik (güneş pilleri)
  • Su gücü mekanik elektrik (barajlar)
  • Rüzgar elektrik (rüzgar türbinleri)
  • Biokütle ısı (odun vb yakma sistemleri)
  • Fosil yakıt elektrik (elektrik ve ısı üretim merkezleri)
  • Güneş mimarlığı uygulamaları

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logo

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter picture

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook photo

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ photo

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s